Có lý và đúng

*Photo: Alanis

 

“Các nhà triết học chỉ mô tả thế giới theo cách này hay cách khác, mà vấn đề là thay đổi nó.” – khuyết danh

Không chịu suy nghĩ có lẽ là vấn nạn lớn của một bộ phận con người (trên thế giới cũng như Việt Nam), nhưng suy nghĩ không đúng cách mới là nguyên nhân thật sự khiến cho tình trạng trên chưa được giải quyết. Bởi vì suy nghĩ nhiều tạo nên sự phức tạp của tư tưởng, nhưng sự phức tạp đó có thể là sáo rỗng cộng với lằng nhằng thay vì sự sâu sắc thật sự.

Khổ một nỗi, như tiêu đề bài viết, những suy nghĩ sáo rỗng vẫn có thể có tính thuyết phục, nên người nghĩ ra nó thì khăng khăng là mình đã giải quyết được vấn đề còn người nghe thì không biết nghe xong thì làm gì. Nỗ lực mà bài viết này hướng đến là đưa ra cho những độc giả ưa thích suy ngẫm một cái nhìn phản chiếu chính những chiêm nghiệm của mình và tránh khỏi tình trạng “suy nghĩ trên trời”.

Lời giải thích và lời mô tả

Đưa ra nhận định về một vấn đề mà không nhận thức rõ điều mình nói là lời giải thích hay mô tả là khởi đầu tạo nên những suy nghĩ chưa chín, đặc biệt khi lời mô tả vừa dễ hiểu, vừa lọt tai hơn lời giải thích thật sự. Chúng ta thường nghe những câu nói như: “Con người chỉ biết quý trọng những điều đang có khi chúng đã mất đi” “Đọc mà không suy nghĩ giống như ăn mà không tiêu hóa” “Mất đi sự cô đơn còn đáng buồn hơn mất đi bè bạn”… Lý thú rằng, nếu ta đặt ngược lại vấn đề: “Làm sao để biết quý trọng những điều đang có?” Thì không thể trả lời rằng: “Hãy đánh mất/cho đi chúng.”

Vậy vấn đề ở đây là gì? Các triết lý hay lời mô tả chỉ đưa ra câu trả lời: Có A và có B; chứ không giải thích tại sao có A thì có B. Giống như mọi người mặc áo mưa và trời mưa là hai sự việc cùng xảy ra, nhưng chúng ta có nên kết luận vì mọi người mặc áo mưa nên trời mưa! Hệ quả của điều này là những câu nói mang tính mô tả chỉ có thể là bước đầu chứ không thể làm đích đến của nhận thức.

Chúng ta có thể quan sát rất dễ dàng (ngay trong nhiều bài viết của Triết Học Đường Phố) những cá nhân chịu giới hạn bản thân trong những mô tả, dù tinh tế và đầy tính gợi mở, không thể đưa ra giải pháp nào ngoại trừ… hô hào. Những hạn chế sẽ được nhìn nhận rõ khi những người được truyền cảm hứng từ các lời kêu gọi này không biết làm gì khi bắt tay vào làm theo những lời động viên đó. Bỏ cuộc là một kết cục không xa. Cuối cùng chúng ta sẽ buộc phải thừa nhận những lời đó là: Sáo rỗng, suông …

Chính đáng và hợp lý

Có một ví dụ sau: Một khảo sát cho thấy những gia đình có tủ sách trong gia đình thì con cái thường có thành tích học tập cao hơn. Nhiều người đọc sẽ cảm thấy thật rõ ràng đến hiển nhiên, sách vở nhiều chả giúp hỗ trợ việc học sao, vậy giải pháp tốt cho việc nâng cao khả năng học của con mình hẳn là mua một tủ sách về. Tiếc thay, vấn đề thực chất là gia đình có một tủ sách thì có điều kiện kinh tế tốt hơn gia đình không và chính điều kiện kinh tế vượt trội giúp cho kết quả học tập của con cái tốt hơn những đứa trẻ khác.

Điều mà khảo sát rút ra là một mô tả, và có hai lời giải thích được dựng lên cho mô tả này. Lời giải thích thứ nhất dù có vẻ hợp lý, nhưng với những nghiên cứu và suy luận sâu hơn thì nó lại thành không chính đáng. Tương tự, chúng ta sẽ quan sát thấy số trường học càng tăng thì số quán nhậu càng tăng! Lời giải thích liệu chăng nên là việc học tập khiến con người ta nhậu nhẹt nhiều hơn hay… cả hai điều trên đều do tác động của việc tăng dân số.

Vấn đề của lời giải thích hợp lý là nó sử dụng lối giải thích: Dùng sự việc giải thích sự việc. Điều này biến lời giải thích thành một hoặc một tập hợp các lời mô tả chi tiết hơn cho vấn đề. Ở đây thay đổi về chất chưa được tạo ra. Trong khi đó, “mật độ dân số” hay “mức sống hộ gia đình” là những khái niệm nằm bên ngoài các hiện tượng được quan sát, sự việc được ghi nhận chỉ là một biểu hiện của sự tương tác giữa các khái niệm trừu tượng hơn này.

Tạm kết

Bài viết không cố giải thích vì sao chúng ta lại tự thuyết phục bản thân bằng những miêu tả có lý thay vì những lời giải thích đúng đắn (sự đơn giản chắc chắn là một trong các lý do) mà giải thích tại sao những nhận định khác nhau lại dẫn đến các hệ quả khác nhau. Vì vậy, trong đây tôi xin tự thỏa mãn với việc hô hào các bạn đọc làm những điều sau: Kiểm tra xem giải pháp cho vấn đề có nằm ngay trong lời giải thích không, kiểm tra xem lời giải thích có làm sáng tỏ những động lực ngầm ẩn của vấn đề hay không.

Sẽ có ích để nhắc nhở bản thân: Đây là bước đầu trong việc đảm bảo chúng ta là người có tư duy thực tế và sâu sắc thay vì chỉ một trong hai.

 

 

Revolutionary

Comments

0 comments on “Có lý và đúng”
  1. Linh Nguyễn Quang says:

    Rất sâu sắc

  2. Tùng Linh says:

    Câu đầu tiên: ““Các nhà triết học chỉ mô tả thế giới theo cách này hay cách khác, mà vấn đề là thay đổi nó”. Đây là câu nói của Các Mác (Mác – Angghen, toàn tập, tập 3, tra 12, Nxb Chính trị quốc gia, HN, năm 1995). Nên chăng thay chữ khuyết danh bằng chữ Các Mác?

    1. Revolutionary says:

      Cảm ơn bạn, thực sự thì câu nói này cũng quá phổ thông rồi nên trong lúc mình soạn bài cũng không để ý. Xin phép add sửa lại “Khuyết danh” thành “Karl Marx” để tôn trọng bản quyền.

      1. John.Campell says:

        Admin chứ không phải là ad nha bạn, Bạn cần chăm chút bài viết của bạn nhiều hơn: về cách trích dẫn các nghiên cứu, đưa kết luận, sắp xếp ý, nếu bạn muốn đi xa hơn. Đánh giá cao sự tìm tòi của bạn.

  3. Đặng Huy Anh says:

    Hơi sa đà vào cách biến thông ngôn ngữ. Dùng thủ thuật ngụy biện vẫn vui hơn nói chuyện kiểu bắt giò câu chữ. Còn để phát hiện huyền cơ của một người thì cần nhiều thời gian lắm, do người làm họ còn không biết mình đi đâu về đâu. Nên cái gọi là thực tế thì thực tế nó chỉ là một lời đồn.

Bình luận